Vadeli İşlem Nedir?

Vadeli işlem esas olarak, belirli tutarda standart bir malın, menkul değerin veya dövizin ileride belirlenmiş bir tarihte, bugünden belirlenen bir fiyattan teslimini kayda bağlayan kontratların alınıp satılması demektir. Söz konusu kontratlar vadeli işlem borsalarında şeffaf bir şekilde işlem görmektedir.

 Vadeli Piyasaların Tarihçesi

Vadeli piyasaların geçmişi 1800’li yıllara dayanır. Uygulama ilk olarak tarımsal ürünlerde başlamıştır. İlk yapılan vadeli işlemler de Japonya’da (Dojima) pirinç üzerine ve Hollanda’da (Antwerp) tahıl üzerine uygulanmıştır. Bugün de halen işlerliğini devam ettiren CBOT (Chicago Board of Trade) ise 1848 yılında ilk düzenli borsa olarak kurulup 1865’te genel kuralları belirlenmiş; günümüz vadeli işlemlerinin temelini oluşturmuştur. 1970’lerden sonra Bretton Woods antlaşmasının da yürürlükten kalkmasıyla birlikte tarımsal ürünlerin dışında diğer ürünler üzerine de alım-satım yapılmaya başlanmıştır. 1973’te opsiyon piyasaları, 1975’te ilk faize dayalı future, 1982’de hisse senedi endeksine dayalı future (Kansas City Board of Trade), forex opsiyon piyasaları ve 1983’te endekse dayalı opsiyonlar olmak üzere gelişim devam etmiştir.

Neden Vadeli İşlem?

• Vadeli piyasalar çok sayıda alıcı ve satıcıyı bir araya getirerek ürün fiyatlarını belirlemesi sayesinde fiyatlarla ilgili bir öngörü elde edilmesini sağlar.
• Vadeli piyasalar sözleşme konusu olan malların standardize olmasını sağlayarak kalite ve verimliliğin artmasında katkıda bulunur.
• Vadeli piyasalarda malların fiziki teslimatı zorunlu olmadığından ekonomide likidite artar.
• Vadeli piyasalar fiyatlardaki hareketlenmelerden oluşan riski mali kesime aktarır ve üretici, sanayici ve ticari kesimin bu riskten minimum düzeyde etkilenmesine yardımcı olur.
• Vadeli piyasalar stok maliyetini düşürür.
• Vadeli piyasalarda taraflar sözleşmeyi istedikleri zaman likide edebilirler.
• Vadeli piyasalarda hem alıcı hem de satıcı pozisyonda bulunulabilir.
• Vadeli sözleşmeler borsa güvencesi altında işlem görüp şeffaf ve güvenilir bir ortam sağlarlar.

 Hangi ürünlerde işlem yapabilirim?

• Döviz kurları: Euro, İsviçre Frangı, Japon Yeni; İngiliz Sterlini vs.
• Metaller: altın, gümüş, bakır, platinyum
• Endeksler: SP500, NASDAQ, FTSE100 vs
• Faiz oranları: Amerikan Hazine Bonoları; Bunds, vs
• Tahıllar: buğday, mısır, soya fasulyesi
• Sanayi ürünleri: ham petrol, benzin, kereste, propan vs

 Emir Çeşitleri Nelerdir?

Başlıca emir çeşitleri şöyledir:

 1-     Piyasa Fiyatıyla (Market) Emir: Fiyatsız olarak “ilk satıcıdan al” veya “ilk alıcıya sat” şeklinde verilen emirlerdir. Emrin anında gerçekleştirilmesi önceliklidir ve fiyatın kaç olduğuna bakılmadan emir gerçekleştirilir. Örneğin, altın piyasasında Aralık vadede fiyat 601 iken verilecek marketten altın alış emri, emrin veriliş anından itibaren ilk satıcıdan fiyata bakılmadan alınarak gerçekleştirilir.

 2-     Limitli Emir: Fiyat limiti bırakarak alıcının satın almaya razı olduğu en düşük fiyatlar satıcının satmaya razı olduğu en yüksek fiyatın belirtilmesidir. Burada market emrinin aksine zaman değil fiyat öncelik kazanır. Örneğin altın kontratında son işlem fiyatı 601 iken 597$ fiyatına verilecek alış emri veya 605$ seviyesine verilecek satış emri bir limit emirdir.
3-     Stoplu Emir: Piyasa fiyatları belirli bir düzeye ulaştığında “satın al” veya “sat” emri şeklinde uygulanır ve genelde bir pozisyondan çıkarken kullanılır. Piyasa belirlenen fiyata ulaştığında emir artık piyasa fiyatıyla (market) alım veya satım emri haline gelir. Örnek olarak altında piyasa fiyatı 601$ iken 605 seviyesine verilecek bir alış emri veya 597$ seviyesine verilecek bir satış emri stoplu emir olacaktır. Stop emirlerde emrin aynı fiyattan gerçekleşme garantisi olmadığı için fiyatlarda olabilecek hızlı hareketlere bağlı olarak kayıp beklenenden çok fazla olabilir. Risk yönetimi yapılırken bu nokta dikkate alınmalıdır.

 4-     Diğer: Market On Close (MOC) emir türü market emirdir ve piyasanın kapanış aralığında gerçekleştirilir( Kapanış aralığı borsa tarafından resmi olarak belirtilmiştir). Market On Open (MOO)emir türü piyasanın açılış aralığında gerçekleştirilecek market emir türüdür. One Cancel Other (OCO) emir türü bir emrin gerçekleşmesi durumunda diğer bir emrin iptal edileceğini belirtir. Örneğin: 1,2850 seviyesinden bir stoplu euro alış emrinin 1,2800 seviyesinden bir euro alış emriyle OCO olarak çalışması durumunda; fiyatın önce 1,2850 seviyesine ulaşması durumunda 1,2800 seviyesindeki alış; 1,2800 seviyesine önce ulaşması durumunda ise 1,2850 alış emri iptal olur. Good Till Cancel (GTC) Bir emrin müşteri tarafından iptal edilinceye kadar çalışacağını gösterir. Emrin GTC olarak belirtilmemesi durumunda emirler gün sonunda sona erer.

 Bir Müşteri Emrinde Bulunması Gereken Bilgiler:

• Sözleşmenin alış ya da satış olduğunun belirtilmesi
• Alınacak ya da satılacak sözleşme sayısı
• Sözleşmeye konu olan mal veya menkul kıymetin belirtilmesi
• Sözleşmenin vadesinin belirtilmesi
• Sözleşmenin alım ya da satım fiyatı
• Emrin çalışma süresi: Müşteri emrin ne kadar süreyle hangi seanslarda çalışacağını belirtir.

 Piyasadaki Aktörler Kimlerdir?

Piyasadaki oyuncuları “hedger”lar, spekülatörler ve arbitrajcılar olarak üçe ayırabiliriz. “Hedger”lar kendi işlerinden doğan çeşitli riskleri üzerlerinden atmak amacıyla piyasada yer alırken, spekülatörler, risk alarak fiyat hareketlerinden kâr etmeyi amaçlamaktadırlar. Örneğin, bir bakır kablo üreticisi stoklarındaki bakırın değer kaybetmesi riskine karşılık vadeli piyasada hedger olarak işlem yaparken, bakır fiyatlarının gelecekteki değerini tahmin ederek kâr etmek isteyen yatırımcı spekülatör olarak piyasada yer almaktadır. Arbitrajcılar ise gerek borsalar arası fiyat farklarından, gerekse aynı borsadaki vade farklılıklarından yararlanarak kâr etmeye çalışmaktadır. Arbitrajcılar ile spekülatörler arasındaki en büyük fark, arbitrajcıların risk almadan, spekülatörlerin ise risk alarak kâr etmeye çalışmasıdır.

 Forward ile Vadeli İşlemler Arasındaki Farklar Nelerdir?

• Forward işlemlerinin amacı sözleşmeye konu olan maddenin, vade sonunda fiziki teslimatının yapılmasıdır. Vadeli işlemlerde ise amaç, söz konusu maddenin gelecekteki fiyatının alınıp satılmasıdır. Vadeli işlemler piyasasında fiziki teslimat nadiren gerçekleşmekte olup pozisyonlar ters yönlü bir işlemle (alıcı olan bir yatırımcının satış yapmasıyla) kapatılır.
• Vadeli işlemler piyasasında işlemlerin gerçekleşmesi için bir borsaya ihtiyaç duyulurken, forward piyasalarında taraflar kendi aralarında detaylar üzerinde anlaşarak işlemi gerçekleştirebilir.
• Forward piyasalarında sözleşmelerin ikincil piyasada üçüncü şahıslara satılması çok zordur ancak vadeli işlemler piyasasında kontratlar borsa aracılığıyla rahatlıkla el değiştirebilmektedir.
• Forward sözleşmelerde, sözleşme şartlarının yerine getirilip getirilmemesi tarafların iyi niyetine kalmıştır. Vadeli işlemler piyasalarında ise sözleşmenin taraflarının birbirini tanıması gerekmez ve sözleşmeler “takas odası” tarafından garanti altına alınır.
• Forward sözleşmelerin detayları standart değildir ve taraflar kendi aralarında bir uzlaşma yaparlar. Vadeli işlemler piyasasında ise söz konusu maddenin özellikleri, vade tarihi, teslimat yeri ve miktarı gibi tüm detaylar standart hale getirilmiştir.
• Forward sözleşmelerde fiyat alıcı ve satıcı arasında genel olarak gizlilik içinde tutulur. Vadeli işlemler piyasasında ise fiyat aleni şekilde oluşur.
• Vadeli işlemler piyasasında bulunan günlük hesaplama ve teminat sistemi forward sözleşmelerde bulunmamaktadır.

 Uzlaşma Fiyatı Nedir?

Günlük olarak kâr/zarar ve teminat yükümlülüklerinin hesaplanmasında kullanılan ve her bir sözleşme bazında borsa tarafından tespit edilen ve ilan edilen fiyatttır. Uzlaşma fiyatı genellikle seansın sonunda belirli bir süre içinde (kapanış aralığında) gerçekleşen işlemlerin ortalama fiyatı hesaplanarak bulunur.

 Teminatlandırma (Marjin) Nasıl Yapılır?

Vadeli piyasalarda işlem yapabilmek için; sözleşme tutarının bir kısmı, sistemin güvencesini sağlayan bir unsur olarak aracı kuruma teminat(marjin) olarak yatırılmak zorundadır. Malın işlem gördüğü borsa tarafından fiyatlardaki hareketlilik de göz önüne alınarak marjin miktarı tespit edilir. İşlem yapacak yatırımcıdan işlem yapmadan önce yatırılması istenen teminat, başlangıç ve sürdürme teminatı olarak ikiye ayrılır. Sürdürme teminatı başlangıç teminatının yaklaşık olarak %75’i oranında olur ve gün sonunda uzlaşma fiyatına göre yapılan netleştirme sonucunda hesapta bulunan teminat miktarı sürdürme teminatı seviyesine düşmüşse teminat tamamlama (margin call) çağrısı yapılır.

 Teminatlandırmaya Örnek:

Bir altın kontratının başlangıç teminatının: 3,500$, sürdürme teminatının: 2,625$ olduğunu ve A müşterisinin 3,500$ teminat yatırarak 601 seviyesinden Aralık vadeli 1 kontrat altın alım işlemi yaptığını varsayalım.

 Gün sonunda uzlaşma fiyatının 591$ olduğu varsayıldığında müşterinin hesabındaki bakiye,      

(601$-591$)*100*1 kontrat= -1,000$ Açık pozisyon zararı

3,500$ (Başlangıç teminatı)- 1,000$ (Açık pozisyon zararı) = 2,500$

olacaktır.

 Hesaptaki para, sürdürme teminatı olan 2,625$’ın altında kaldığından, müşteriye, hesabını 3,500$ olan başlangıç teminatına tamamlaması için 1,000$ teminat tamamlama çağrısı (margin call) yapılır.

 Kaldıraç Oranı (Leverage) Nedir?       

Bir vadeli kontratın fiyatı arttığında veya düştüğünde; fiyatlardaki birim hareket kaldıraç oranına göre artar veya azalır. Bir yatırım üzerindeki potansiyel getirinin artırılması amacıyla daha büyük miktardaki bir varlığı kontrol etmek veya almak için küçük miktarda marjin sermayesi bulundurmaya kaldıraç denir. Kaldıraç oranı genelde %2-20 arasında uygulanır.

 Kaldıraç Oranının Avantajı Nedir?

İşlem yapılan vadeli ürünün değerinin sadece küçük bir miktarını marjin olarak kullandığımız için fiyat hareketlerinin yansıması çok daha fazla olacaktır. Bir örnek verecek olursak:

600$ seviyesinden 1 kontrat altın alımı yapan yatırımcının 620$ seviyesinden altını satıp pozisyonunu kapattığını varsayalım. Bu durumda kaldıraç oranı sayesinde yatırımcının kârı, fiyatlardaki %3,3’lük artışa karşın %57 seviyesinde gerçekleşecektir. 3,500$ yatırarak 1 altın alımı yapan yatırımcı yaptığı işlem sonucunda 2,000$ kâr elde etmiş ve getirisi 2,000/3,500= %57 seviyesine ulaşmıştır. Benzer şekilde piyasada yaşanacak bir fiyat düşüşü de müşterinin yüksek oranda bir kayba uğramasına neden olacaktır.

 Opsiyon Sözleşmesi Nedir?

Opsiyon  sözleşmeleri belirli bir vadede veya vadeye kadar, belirli bir varlığı, belirli bir miktarda, belirli bir fiyattan alma ya da satma hakkı veren sözleşmelerdir. Opsiyon sözleşmelerinde sözleşmeyi alan taraf bu hakkını vade sonunda ya da vade sonuna kadar kullanmak zorunda değildir. Kişi bu hakkı kullanmazsa ödediği prim kadar zarar eder. Opsiyon satıcısının riski ise teorik olarak sınırsızdır.

 Alım opsiyonu (Call Option) Nedir?

Alıcısına gelecekte belirli bir miktarda varlığı, belirli bir fiyattan alma hakkı veren opsiyon sözleşmesidir. Vade geldiğinde alıcı taraf spot piyasadaki menkul kıymetin fiyatı ile opsiyon sözleşmesindeki fiyatı karşılaştırarak opsiyonu kullanıp kullanmayacağına karar verir. Örneğin 1,4000 seviyesinden 5,000YTL prim  ödeyerek 100,000$’lık bir alım opsiyonu alan yatırımcı; vade sonunda Dolar/TL kurunun 1,5000  seviyesinde olması durumunda opsiyonu kullanır.

 Satım opsiyonu (Put Option) Nedir?

Alıcısına gelecekte belirli bir miktarda varlığı, belirli bir fiyattan satma hakkı veren opsiyon sözleşmesidir.